و اصل اين كلمه زيادت بود ، يقال : مدّ النّهر و مدّه نهر آخر . چون به معنى زيادت است ، « مدّ » ، چون « زاد » هم لازم است هم متعدّى چنان كه مىبينى . و در شاذّ خوانده‌اند : و نمدّهم ، من الامداد . و « مدّ » و « امدّ » به يك معنى باشد . و گفته‌اند : « مدّ » در شرّ گويند : و « امدّ » در خير گويند ، نبينى كه خداى تعالى در عذاب مىگويد : وَنَمُدُّ لَه مِنَ الْعَذابِ مَدًّا ( 1 ) ، و در نعمت مىگويد : وَأَمْدَدْناكُمْ بِأَمْوالٍ وَبَنِينَ . . . ( 2 ) ، و قال تعالى : أَ يَحْسَبُونَ أَنَّما نُمِدُّهُمْ بِه مِنْ مالٍ وَبَنِينَ ( 3 ) . و گفته‌اند : فرق از ميان « مدّ » و « امدّ » آن باشد [ 29 - پ ] كه هر زيادت كه چيزى را باشد از خود ، آن را « مدّ » ( 4 ) گويند ، و هر زيادت كه حادث ( 5 ) باشد از خارج ، آن جا ( 6 ) « امدّ » گويند . مثال اوّل « مدّ النّهر » ، و مثال دوم « امدّ الجرح » . * ( فِي طُغْيانِهِمْ ) * ، في كفرهم و ضلالهم و جهالتهم . و اصل « طغيان » مجاوزت حدّ باشد ، قال اللَّه تعالى : إِنَّا لَمَّا طَغَى الْماءُ . . . ( 7 ) ، اى جاوز قدره . و قوله : اذْهَبْ إِلى فِرْعَوْنَ إِنَّه طَغى ( 8 ) ، اى اسرف و تجاوز الحدّ . * ( يَعْمَهُونَ ) * ، و اصل « عمه » ، تحيّر باشد ، يقال : عمه يعمه عمها و عموها و عمهانا ، فهو عمه و عامه ، قال الرّؤبة : و مهمة اطرافه في مهمه أعمى الهدى بالحائرين العمّه و معنى آن بود كه : ايشان را با خود رها كند و آن الطاف كه با مؤمنان كند با ايشان نكند ، از معنى كه از جهت ايشان باشد ( 9 ) ، قوله : * ( أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى . . . ) * ( 10 ) ، اى استبدلوا ، ايشان آنانند كه بدل كرده‌اند گمراهى به ره راست . عبد اللَّه عبّاس گفت : هدى بدادند و ضلالتها گرفتند ( 11 ) ، يعنى اختيار كفر كردند و ايمان رها كردند . آنگه اين استبدال را مشارات خواند و تجارت ، براى آن

--> ( 1 ) . سورهء مريم ( 19 ) آيهء 79 . ( 2 ) . سوره بنى اسرائيل ( 17 ) آيهء 6 . ( 3 ) . سورهء مؤمنون ( 23 ) آيهء 55 . ( 4 ) . اساس : مدد ، به قياس با نسخهء مج تصحيح شد . ( 5 ) . دب ، آج ، لب ، فق را . ( 6 ) . آج ، لب را . ( 7 ) . سورهء حاقّه ( 69 ) آيهء 11 . ( 8 ) . سورهء طه ( 20 ) آيهء 24 . ( 9 ) . آج ، لب ، فق ، مب فى . ( 10 ) . سورهء بقره ( 2 ) آيهء 16 . ( 11 ) . مج ، وز : ضلالتها گرفتند ، دب : ضلالت گرفتند ، فق ، مب ، مر : ضلالها گرفتند .